Szczegóły aktualności

7 października 2015, 14:00

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego w sprawie klauzuli sumienia

W dniu 7 października br, Trybunał Konstytucyjny rozpoznał wniosek Naczelnej Rady Lekarskiej dotyczący prawa lekarzy do odmowy wykonania świadczenia zdrowotnego niezgodnego z sumieniem, to jest według wnioskodawcy sprzeczności z Konstytucją zapisów ustawy o zawodzie lekarza i lekarza dentysty (dalej u.z.l.) w zakresie tzw. klauzuli sumienia.
 
 Wątpliwości NRL wzbudziło w jej ocenie zbyt szerokie ujęcie obowiązku udzielenia przez lekarza pomocy zawarte w art. 30 powyższej ustawy, zgodnie z którym Lekarz ma obowiązek udzielać pomocy lekarskiej w każdym przypadku, gdy zwłoka w jej udzieleniu mogłaby spowodować niebezpieczeństwo utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała lub ciężkiego rozstroju zdrowia, oraz w innych przypadkach niecierpiących zwłoki. Wnioskodawca wskazuje również art. 39 u.z.l. (Lekarz może powstrzymać się od wykonania świadczeń zdrowotnych niezgodnych z jego sumieniem, z zastrzeżeniem art. 30, z tym że ma obowiązek wskazać realne możliwości uzyskania tego świadczenia u innego lekarza lub w podmiocie leczniczym oraz uzasadnić i odnotować ten fakt w dokumentacji medycznej. Lekarz wykonujący swój zawód na podstawie stosunku pracy lub w ramach służby ma ponadto obowiązek uprzedniego powiadomienia na piśmie przełożonego) i argumentuje, że w przypadku wskazania innego lekarza, zgodność działania z własnymi przekonaniami uzyskuje charakter iluzoryczny, a obowiązek powiadomienia przełożonego widzi jako sprzeczną z zasadą demokratycznego państwa prawnego, konieczność ujawnienia swojego światopoglądu.
 
Trybunał Konstytucyjny odniósł się do powyższych kwestii i orzekł, iż zapis o „innych przypadkach niecierpiących zwłoki” w art. 39 u.z.l. jest niezgodny z zasadą prawidłowej legislacji oraz z gwarantowanym przez Konstytucję prawem wolności sumienia i religii. Z art. 53 ust. 1 w związku z 31 ust. 3 Trybunał Konstytucyjny wywodzi również niezgodność z Konstytucją zapisu o obowiązku wskazania innego lekarza.  Jeśli chodzi o powiadomienie przełożonego oraz odnotowanie faktu powołania się na klauzulę sumienia w dokumentacji medycznej stwierdził zgodność przepisów z ustawą zasadniczą, ze względu na techniczny i wtórny charakter tych aktów. Trybunał uznał, że wolność sumienia każdego człowieka jest kategorią pierwotną, którą prawo konstytucyjne oraz regulacje międzynarodowe jedynie poręczają. „Wolność sumienia – w tym ten jej element, którym jest sprzeciw sumienia – musi być respektowana niezależnie od tego, czy istnieją przepisy ustawowe ją potwierdzające. Ustawodawca nie może więc dowolnie kształtować albo znosić tego „przywileju”, lecz musi respektować konstytucyjne warunki ustanawiania ograniczeń wolności i praw człowieka i obywatela.” „Inne przypadki niecierpiące zwłoki” to sformułowanie zbyt ogólne w ocenie Trybunału. Wskazuje się w wyroku, iż trudno jest uznać jakie inne prawa pacjenta mogą być ważniejsze z wywodzonej z godności człowieka wolności sumienia. Trybunał stwierdził, iż podawanie informacji o możliwości skorzystania z usługi innego lekarza jest ograniczeniem wolności sumienia i określił takie działanie jako ‘przymus współdziałania’. W tym miejscu wskazał na nieskuteczność ustawodawcy w tworzenie bazy informacji o świadczeniach zdrowotnych finansowanych ze środków publicznych i stwierdził, że istniejące unormowanie nie zapewnia pacjentowi najszybszego uzyskania świadczenia.  Uznane za sprzeczne z Konstytucją zapisy tracą moc równocześnie z wydaniem wyroku w tej sprawie, bez okresu przejściowego.
 
Czworo sędziów złożyło zdanie odrębne do wyroku. Sędzia Stanisław Biernat sprzeciwił się stwierdzeniu niekonstytucyjności z uwagi na wynikające z takiego stosowania prawa przedmiotowe traktowanie pacjenta i narzucenie pacjentowi własnego światopoglądu przez lekarza. Sędzia Sławomira Wronkowska-Jaśkiewicz dodała, iż wskazanie innego lekarza jest informacją neutralną i nie jest oczywiste dalsze postępowanie pacjenta, które będzie czynem prawnie dozwolonym. Sędzia Andrzej Wróbel zauważył sprzeczność z Kodeksem Etycznym Lekarzy i brak zainteresowania wobec sumienia pacjenta: „To nieuzasadnione absolutyzowanie wolności sumienia, która nie podlega żadnym ograniczeniom, tak jak inne wolności”. W zdaniu odrębnym stwierdziła zapis o obowiązku powiadomienia przełożonego przez lekarza sprzeciwia się zasadzie poprawnej legislacji, ponieważ jest on nieprecyzyjny.
 
Powyższy wyrok budzi wątpliwości natury prawnej i społecznej.  W praktyce może to oznaczać nieuzyskanie przez pacjenta (a najczęściej pacjentkę, bo na klauzule sumienia powołują się głównie lekarze w przypadku przerwania ciąży czy badań prenatalnych) żadnej pomocy medycznej, która przecież jest gwarantowana przez art.  68 ustęp 1 Konstytucji – Każdy ma prawo do ochrony zdrowia. Może tak się wydarzyć na przykład w sytuacji, gdy w najbliższym szpitalu każdy z lekarzy odmówi wykonania świadczenia i żaden z nich nie zaproponuje innej osoby. Pacjent wówczas jest zmuszony poszukiwać odpowiedniego lekarza na własną rękę co może wiązać się z wydatkami, poświęceniem czasu etc. W momencie, gdy w konkretnej sprawie upływ czasu odgrywa wielką rolę jak na przykład w przypadku ciąży zaistniałej w wyniku czynu zabronionego, gdzie legalne wykonanie zabiegu przerwania ciąży jest możliwe do 12 tygodnia, pacjentka jest pozbawiona gwarantowanej przez państwo opieki medycznej. Trafna jest uwaga sędziego Andrzeja Wróbla na temat absolutyzowania wolności sumienia, które w praktyce najczęściej jest sumieniem chrześcijańskim i nie zwracanie uwagi na sumienie pacjentów, obywateli i obywatelek świeckiego państwa. To osoby ubezpieczone, opłacające składki, są świadczeniobiorcami i kierują nimi ich osobiste względy i ich światopogląd, który zasługuje na taką samą ochronę prawną i rzetelną informację o stanie zdrowia i możliwościach leczenia. 

publikacje

Baner

przemoc ekonomiczna

Materiały video

Baner
Projekt Obserwatorium Równości Płci jest realizowany przez
Instytut Spraw Publicznych
Team SoluionProjekt i realizacja:
TeamSolution.pl